چندی پیش در کتابی با عنوان Soil in our environment نوشته ریموند میلر (استاد دانشگاه ایلتی یوتا) و دوان گاردنر (استاد دانشگاه ایالتی تگزاس) تعریفی بسیار مختصر و جدید از آلودگی خواندک که در عین اختصار بیانگر کل مفهوم الودگی زیست محیطی و ظهور نگرشی جدید به مفاهیم زیست محیطی است. این تعریف از آلودگی به این صورت است:
Pollution is environment degradation
Degradation در لغت از ریشه grade (درجه) و به معنای تنزل درجه است. بر این اساس می توان آلودگی را به اینصورت بیان کرد: تنزل درجه محیط
چیزی که در این تعریف مختصر برایم جالب به نظر رسید این بود که برای تنزل درجه هیچ قیدی نیز ذکر نشد. بنابر این می توان گفت که مشخص نکردن نوع تنزل درجه از لحاظ اقتصادی، بیولوژیکی و ... و به عبارت دیگر محدود نکردن تعریف در یک چارچوب خاص احتمالا بدلیلی صورت گرفته است.
واقعیت این است که در سالهای اخیر نوع نگاه متخصصین به منابع طبیعی و موضوعات زیست محیطی دچار تغییرات جدی شده است به گونه ای که راهبردهای پیشنهادی برای حل مسائل زیست محیطی را تحت تاثر قرار داده و آنها را از محدود شدن در یک حیطه خاص بیرون آورده و به اصطلاح مدیریتی کرده است. روش های مبتنی بر مدیریت (management -based methods) بر پایه درک شرایط خاص منطقه ای و سازگاری با ویژگیهای بومی (local properties) استوار است و به همین دلیل در پس زمینه به تعاریفی چند جانبه و چند مفهومی (multi-concept)نیاز دارد که براحتی توانایی سازگاری با شرایط مختلف را داشته باشند. به نظر میرسد تعریفی که از آلودگی در آن کتاب خواندم نیز کاملا با همین هدف انتخاب شده باشد. واقعیت این است که در حل مسائل مربوط به آلودگی زیست محیطی ارائه یک راهکار مبتنی بر مدیریت صحیح نیازمند درک جنبه های مختلف تنزل درجه محیط به صورت اعم و منابع طبیعی به شکل اخص است. این تنزل درجه الزاما بیولوژیکی نیست. صرفا از بین رفتن تدریجی پوشش گیاهی یک منطقه دلیلی بر ایجاد آلودگی در منابع آب و خاک نیست بلکه حتی ایجاد یک ساختمان چند طبقه در میان یک چشم انداز طبیعی و زیبا نیز می تواند شاهدی بر تنزل درجه باشد زیرا ایجاد یک سازه سیمانی در دل یک چشم انداز درجه کیفی زیباشناختی و بصری آن منطقه را کاهش داده است. ایجاد واژه ای مثل آلودگی صوتی نیز دقیقا ناشی از همین نگاه همه جانبه و مبتنی بر چنین تعاریفی است.
متاسفانه در کشورهای در حال توسعه و بویژه ایران – بد نیست بدانید که ایران در از دست دادن منابع خاک و آب در دنیا مقام اول را دارد- دیدی که از آلودگی وجود دارد منحصر به جنبه میکروبی و بهداشتی است. ما تصور میکنیم که تنها بوی زباله نشاندهنده آلودگی است در حالی که ایجاد یک سازه سیمانی در میان یک چشم انداز طبیعی -به جای فاصله گرفتن از آن و حفظ حریم همسایگی با محیط زیست- که البته در جنگلهای شمال کشور به کرات دیده می شود تنزل درجه کیفی ان محیط را سبب می شود و نوعی از آلودگی است و به نوعی degradation تلقی می شود. شاید از ساختمانهای شیک و سیمانی جنگلهای شمال هرگز بوی زباله نیاید و شاید هیچگاه ما از شنیدن صدای بوق ماشینها و ماندن در ترافیک مبتلا به بیماری وبا نشویم ولی قطعا grade محیط زندگی ما از جهات بسیاری دچار تنزل شده است.
بر اساس آنچه که در بالا گفته شد آلودگی خاک و یا آب می تواند مفاهیم متعددی آلودگی است که تعادل اقتصادی و مالی منطقه را تحت تاثیر قرار دهد چه از لحاض جذب توریسم و یا کاهش محصولات کشاورزی در حالی که آلودگی از نگاه یک متخصص بهداشت با توجه به میزان ریسک وقوع بیماری و رسیدن به حدود بحرانی سلامتی تعریف خواهد شد. شاید به همین علت است که دیگر از جداول معین حدود بحرانی آلودگی در منابع خبری نیست و اگر هست بنابر حوزه مورد استفاده متفاوت است.
واقعیت این است که مفاهیم علوم زیست محیطی دیگر به صورت یک صدق گریزناپزیر تعریف نمی شوند. این مفاهیم پلاستیک تر از آنند که در یک چارچوب معین قرار بگیرند. آری! کثرت گرایی به اینجا هم آمده است!
